Przejdź do wyszukiwarki/Go to searching
A- Pomniejsz rozmiar czcionkiA+ Powiększ rozmiar czcionki Zmień kontrast

Uniwersytet Wrocławski

Leksykon studiów nad granicami i pograniczami

Znajdujesz się w: Strona główna > Artykuły > Delimitacja obszarów pograniczy

Andrzej Raczyk

Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego

Delimitacja obszarów pograniczy

Problematyka delimitacji obszarów pograniczy wiąże się ściśle z nowym podejściem do badań → granic polegającym na odejściu od traktowania granicy tylko jako linii oddzielającej sąsiadujące państwa (ang. dividing line) na rzecz analiz całej strefy kontaktu (ang. contact zone) (Ratti 1993), w której zaznacza się wpływ granicy. Jest także wyrazem podejścia terytorialnego, polegającego na aktywnym wykorzystaniu przestrzeni geograficznej do klasyfikowania i komunikowania zjawisk społecznych oraz kontrolowania zasobów, rzeczy, informacji, symboli i ludzi na określonym obszarze (Anderson, O’Dowd 1999). Sprowadza się w efekcie do uznawania granic za konstrukty społeczno-terytorialne (van Houtum 2005). Z uwagi na to, iż kwestia delimitacji granicy ma w znacznej mierze wymiar przestrzenny, w opracowaniu przyjęto perspektywę właściwą dla dyscyplin geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna. Jednym z najistotniejszych problemów związanych z delimitacją pograniczy jest brak jednolitej, powszechnie stosowanej definicji pojęcia → pogranicza (Anderson, O’Dowd 1999; Leśniak 2006). Wielość ujęć tego zagadnienia przekłada się w oczywisty sposób na wielość sposobów określania jego zasięgu (Dołzbłasz 2017). Najważniejsze różnice w podejściach koncepcyjnych wynikają z odmiennej interpretacji (Leśniak 2006):

Zauważalne jest przy tym, iż w szeregu badań obszarów pograniczy nie są one w ogóle delimitowane lub określane przestrzennie bez stosownego uzasadnienia. W efekcie, jak wskazuje Julita Makaro (2016), część prac dotyczy pogranicza głównie w wymiarze deklaratywnym.

Niezależnie jednak od przyjętej definicji jednoznaczne określenie zasięgu pogranicza jest bardzo trudne. Wynika to ze złożonego i wieloaspektowego wpływu granicy na otaczający ją obszar (Kolossov 2005; Paasi 2005), przy czym przestrzenny wymiar tego wpływu w odniesieniu do poszczególnych zjawisk jest bardzo różny: czasami ma charakter nieciągły oraz jest zmienny w przestrzeni i w czasie (Zagożdżon 1980; Dołzbłasz, Raczyk 2010; Raczyk i in. 2012; Miszczuk 2013; Dołzbłasz 2017), bardzo często ma charakter asymetryczny po obu stronach granicy (Dołzbłasz, Raczyk 2012; Dołzbłasz 2015). Dlatego też uwzględnianie wymiaru przestrzennego wiąże się najczęściej z przyjęciem określonej perspektywy badawczej, która wpływa na możliwości odpowiedzi na pytanie, czy pogranicze w ogóle ma swoje granice. Delimitacja obszarów związanych z granicą przeprowadzana jest najczęściej na gruncie geografii, gospodarki przestrzennej, ekonomii i prawa (Dołzbłasz 2017). Opiera się o następujące zasadnicze podejścia:

  1. Zasięgi pogranicza wyznaczone są w sposób arbitralny, mniej lub bardziej uzasadniony rzeczywistą skalą oddziaływania granicy. Najważniejszym problemem związanym z tym podejściem wydaje się (z reguły nieartykułowane) założenie, iż zasięg oddziaływania granicy jest taki sam na całym pograniczu. Tymczasem z reguły (Perkmann 1999) (choć nie zawsze) zasięg ten jest mniejszy niż obszar wyznaczony przyjętą delimitacją i mocno przestrzennie zróżnicowany (Dołzbłasz, Raczyk 2010; Dołzbłasz 2017). Najważniejszą rolę odgrywają tu kryteria (Szlachta 1984):
  2. Zasięgi nawiązują do rzeczywistego oddziaływania granicy.

Podejście pierwsze (odległości od granicy) z uwagi na trudności z obiektywnym wyznaczeniem wiążą się najczęściej z arbitralnie przyjętą wielkością graniczną. W badaniach naukowych wykorzystywane jest relatywnie rzadko: kryterium gmin znajdujących się w odległości 50 km od granicy zastosował m.in. Marek Więckowski (2010). Ze względu na prostotę stosowania używane jest głównie w prawodawstwie. Przykładem jest strefa przygraniczna będąca podstawą realizacji → małego ruchu granicznego na zewnętrznych granicach lądowych UE (OJ L 405/1, 30.12.2006). Definiowana jest jako strefa, która sięga do 30 kilometrów od granicy i obejmuje jednostki wchodzące w całości w jej obszar lub wchodzące częściowo w obszar położony między 30 a 50 kilometrem od linii granicy. Z kolei w przypadku Polski ilustracją tego typu wydzielenia jest strefa nadgraniczna obejmująca obszar gmin przyległych do granicy państwowej (także do brzegu morskiego) lub bezpośrednio z nimi sąsiadujących tak, aby szerokość strefy wynosiła minimum 15 km (Dz.U. 1990 nr 78 poz. 461). Ponadto w Polsce wydziela się pas drogi granicznej stanowiący obszar o szerokości 15 metrów (od linii granicy państwowej, od brzegu wód granicznych lub brzegu morskiego) (Dz.U. 1990 nr 78 poz. 461). Podobnym przykładem definiowania pograniczy jest obszar między Stanami Zjednoczonymi a Meksykiem zdelimitowany w odległości 100 km od granicy międzynarodowej, zgodnie z porozumieniem z La Paz z 1983 r. (Sohn, Stambolic 2015) obejmujący 48 hrabstw USA w 4 stanach i 94 meksykańskie gminy w 6 stanach (w tym 15 par miast bliźniaczych). Należy jednak zwrócić uwagę, iż we wskazanych wcześniej sytuacjach ostateczna delimitacja opiera się często o granice jednostek terytorialnych, a odległość od granicy stanowi jedynie kryterium wydzielenia tych jednostek.

Drugą, a zarazem najczęściej wykorzystywaną podstawą delimitacji obszarów pograniczy są jednostki przestrzenne przylegające bezpośrednio (lub pośrednio) do granic państwa. Wynika to ze względów praktycznych (Gołdyka 2008) (np. dostępności danych, łatwości wydzielenia, możliwości kształtowania polityki i zarządzania danym terytorium), stąd jest stosowana zarówno w badaniach naukowych, jak i aplikacyjnych. Wybór określonego poziomu terytorialnego stanowi konsekwencję rodzaju i skali prowadzonych badań i implikuje w efekcie zasięg pogranicza.

Istotną rolę odgrywają w tym wypadku regiony, zgodnie z koncepcją Kazimierza Dziewońskiego (1967) rozumiane jako narzędzie analizy (a więc wyznaczane w oparciu o kryterium jednorodności wyróżniających je cech lub jednorodności powiązań), jako narzędzie działania (tzn. tworzące jednostki organizacji terytorialnej państwa) oraz stanowiące przedmiot poznania (tzn. istniejące obiektywnie) (Chojnicki, Czyż 1992). Najczęściej stosowanym w praktyce kryterium delimitacji pograniczy w skali UE są obszary kwalifikujące się do wsparcia w ramach europejskiej współpracy terytorialnej. W okresie programowania 2014–2020 były to jednostki poziomu NUTS 3 położone wzdłuż wszystkich wewnętrznych i zewnętrznych granic lądowych oraz wzdłuż granic morskich (oddalonych od siebie nie więcej niż o 150 kilometrów). Obszary kwalifikujące się do wsparcia zostały wyszczególnione w Decyzji wykonawczej Komisji z dnia 16 czerwca 2014 r. ustanawiającej wykaz regionów i obszarów kwalifikujących się do finansowania ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach transgranicznych i transnarodowych elementów celu „Europejska współpraca terytorialna” w latach 2014–2020 (OJ L 183/75, 24.06.2014). Znaczenie tej delimitacji wynika z faktu, iż określa ona przestrzenny wymiar realizowanej polityki współpracy transgranicznej, determinuje alokację środków na tę politykę oraz wiąże się z szeroko zakrojonymi badaniami związanymi z jej kształtowaniem, realizacją, oceną i kontrolą. Ponadto w szeregu wypadków jest ona przyjmowana jako podstawa prowadzonych analiz naukowych ze względów praktycznych, ponieważ znosi konieczność przeprowadzenia samodzielnej delimitacji ze wszystkimi problemami, które się z tym wiążą. Umożliwia także prowadzenie badań w dużej skali przestrzennej. W badaniach naukowych tego typu podejście jest powszechnie stosowane, oczywiście głównie w odniesieniu do pograniczy UE, w tym Polski (m.in. Gołdyka 2008; Grama 2011; Kuhn 2011; Więckowski i in. 2012; Dołzbłasz, Raczyk 2010; Raczyk i in. 2012; Decoville i in. 2013; Baltzer i in. 2013; Medeiros 2014; Dołzbłasz 2017).

Stosowane skale przestrzenne odnoszą się także do jednostek terytorialnych poziomu NUTS 2 (np.  Niebuhr 2005; Palmowski 2007; Miszczuk, Komornicki 2010; Leśniak-Johann, Raczyk 2012; González-Gómez, Gualda 2013; Studium integracji… 2013), powiatów (Bański i in. 2010; Malkowski, Malkowska 2011; Raczyk i in. 2012; Borys, Knippschild 2014; Sitek 2016), gmin (Więckowski i in. 2012), regionów historyczno-geograficznych (m.in.  Höpel 2012; Barwiński 2014; Sobczyński 2017; Żelichowski 2017), etnicznych i narodowych (m.in.  Tagil 1982; Winnicki 2008; Campion 2018).

Trzecia kategoria obejmuje obszary przynależne do instytucji o charakterze transgranicznym, zajmujących się →współpracą transgraniczną. Z uwagi na dłuższą historię i znaczenie dla rozwoju współpracy związana jest ona głównie z delimitacjami opartymi o obszary →euroregionów (m.in.  Perkmann 2007; Spierings, van der Velde 2013; Sarmiento-Mirwaldt, Płoszaj 2014; Harguindéguy, Sánchez Sánchez 2017; Noferini i in. 2019), znacznie rzadziej → europejskich ugrupowań współpracy terytorialnej (m.in.  Servillo, Hakbart 2012; Evrard 2016).

W przypadku ostatniej kategorii, wyznaczanej rzeczywistym zasięgiem pogranicza, z uwagi na brak jednego, uniwersalnego atrybutu obszarów pograniczy delimitacje te opierają się na bardzo różnych kryteriach. Jak zauważa Zbigniew Kurcz (2008), pogranicza, a więc również ich granice, nie mogą być tworami deklaratywnymi (np. władz), lecz wyznaczonymi w oparciu o realny przebieg zjawisk związanych z oddziaływaniem granicy. Mogą je wyznaczać także zasięgi występowania specyficznych społeczności wytworzonych w wyniku długotrwałych, wzajemnych interakcji (Sadowski 2008). Oparcie zasięgu pogranicza na określonych kategoriach jakościowych czy ilościowych wiąże się nieuchronnie z problemem ich zmienności w czasie (Kurcz 2011). Andrzej Miszczuk (2013) proponuje, by zasięg pogranicza wyznaczać na podstawie wyników badania „efektu granicy”, rozumianego jako przestrzenny zasięg negatywnych skutków jej oddziaływania (np. ograniczenie przemieszczania się ludności, prowadzenia działalności gospodarczej), czego przejawem jest peryferyjność tego obszaru w wymiarze komunikacyjnym i społeczno-ekonomicznym. Wydaje się jednak, że zagadnienie to należałoby ująć szerzej, jako zasięg granicy we wszystkich jej przejawach (także, a może przede wszystkim, pozytywnych), np. powiązań kooperacyjnych firm, sieci społecznych, przestrzeni mentalnej, kulturowej, tożsamości mieszkańców.

W praktyce z uwagi na istotne problemy z przestrzennymi badaniami zjawisk o charakterze ciągłym (lub prowadzonymi w bardzo małych jednostkach odniesienia) są one realizowane rzadko i dotyczą tylko wybranych zagadnień. Można do nich zaliczyć m.in. prace dotyczące dostępności transportowej (Więckowski i in. 2012), dostępności przestrzennej określonej jako czas podróży do 45 minut od najbliższego przejścia granicznego (obszary rdzeniowe) oraz czas podróży pomiędzy 45 a 90 minut (obszary przyległe) (Sohn, Stambolic 2015), dojazdów do pracy (Gerber i in. 2008), lokalizacji tweetów osób, które przekroczyły granicę (Blanford i in. 2015), wpływu granicy na przestrzeń instytucjonalną w obrębie → miasta podzielonego (Dołzbłasz, Raczyk 2012) czy zasięgu transgranicznych zakupów alkoholu, określanego na podstawie badań mieszkańców (SOU 2004) lub analizy wielkości i cen sprzedaży alkoholu (Asplund i in. 2007). Wydaje się, iż w przyszłości ważną rolę w tym nurcie mogą odgrywać badania związane z delimitacją transgranicznych obszarów funkcjonalnych, które aktualnie stanowią istotny element kształtowania przestrzeni poszczególnych regionów w UE i które są wyrazem procesu modyfikacji polityk publicznych w kierunku zintegrowanego podejścia terytorialnego (Kociuba 2018).

Bibliografia:

  1. Anderson J., O’Dowd L. (1999). Borders, border regions and territoriality: Contradictory meanings, changing significance. "Regional Studies", 33(7): 593–604.
  2. Asplund M., Friberg R., Wilander F. (2007). Demand and distance: Evidence on cross-border shopping. "Journal of Public Economics", 91(1–2): 141–157.
  3. Baltzer M., Stolper O., Walter A. (2013). Is local bias a cross-border phenomenon? Evidence from individual investors’ international asset allocation. "Journal of Banking & Finance", 37(8): 2823–2835.
  4. Bański J., Dobrowolski J., Flaga M., Janicki W., Wesołowska M. (2010). Wpływ granicy państwowej na kierunki rozwoju społeczno-gospodarczego wschodniej części województwa lubelskiego. "Studia Obszarów Wiejskich" 21. Warszawa: IGiPZ PAN, PTG.
  5. Barwiński M. (2014). Podlasie jako region pogranicza. "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej", 3: 281–306.
  6. Blanford J.I., Huang Z., Savelyev A., MacEachren A.M. (2015). Geo-located tweets. Enhancing mobility maps and capturing cross-border movement. PLOS ONE, 10(6), https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0129202 (dostęp:15.05.2019).
  7. Borys T., Knippschild R. (2014). Jakość życia w obszarze przygranicznym – wzmocnienie ponadgranicznych przepływów dla wspólnego zrównoważonego rozwoju i planowania regionalnego. Jelenia Góra: Wydawnictwo AD REM.
  8. Campion M. (2018). The construction of the Amazonian borderlands through the longue durée: An indigenous perspective. "Journal of Borderlands Studies", 33(1): 123–140.
  9. Chojnicki Z., Czyż T. (1992). Region – regionalizacja – regionalizm. "Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny", 65(2): 2–10.
  10. Decoville A., Durand F., Sohn C., Walther O. (2013). Comparing cross-border metropolitan integration in Europe: Towards a functional typology. "Journal of Borderlands Studies", 28(2): 221–237.
  11. Dołzbłasz S. (2015). Symmetry or asymmetry? Cross-border openness of service providers in Polish-Czech and Polish-German border towns. "Moravian Geographical Reports", 23(1): 2–12.
  12. Dołzbłasz S. (2017). Sieci współpracy transgranicznej na pograniczach Polski. Rozprawy Naukowe Instytutu Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego 40. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  13. Dołzbłasz S., Raczyk A. (2010). Współpraca transgraniczna w Polsce po akcesji do UE. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
  14. Dołzbłasz S., Raczyk A. (2012). Transborder openness of companies in a divided city. Zgorzelec/Görlitz case study. "Tijdschrift voor economische en sociale geografie", 103(3): 347–361.
  15. Dziewoński K. (1967). Teoria regionu ekonomicznego. "Przegląd Geograficzny", 39(1): 35–50.
  16. Evrard E. (2016). The European Grouping of Territorial Cooperation (EGTC): Towards a supraregional scale of governance in the greater region SaarLorLux? "Geopolitics", 21(3):513–537.
  17. Gerber P., Carpentier-Postel S., Dupuy G., Eggerickx T., Enaux C., Petit S., Pigeron-Piroth I., Sanderson J.-P. (2008). Quelles mobilité s au Luxembourg et dans son espace transfrontalier? Research Report. CEPS/INSTEAD, https://www.researchgate.net/pro-file/Philippe_Gerber/publication/279260093_Quelles_mobilites_au_Luxembourg_et_dans_son_espace_transfrontalier/links/55fb0fdc08aeafc8ac41b5aa/Quelles-mobilites-au-Luxembourg-et-dans-son-espace-transfrontalier.pdf (dostęp: 29.04.2019).
  18. Gołdyka L. (2008). Pogranicze polsko-niemieckie w perspektywie demograficznej. W: Z. Kurcz (red.), Polskie pogranicza w procesie przemian (t.I, s. 203–216).Wałbrzych: Wydawnictwo Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczością.
  19. González-Gómez T., Gualda E. (2013). Cross-border networks in informal and formal cooperation in the border regions Andalusia–Algarve–Alentejo and South Finland–Estonia. European Planning Studies, 22(7): 1407–1424.
  20. Grama V. (2011). Opportunities in territorial cross-border cooperation at the EU external borders: Case of Romania."Revista Remanade Geografie Politica", 13(2): 256–263.
  21. Harguindéguy J.B., Sánchez Sánchez A. (2017). European cross-border regions as policy-makers: A comparative approach. "Journal of Borderlands Studies", 32(2): 249–265.
  22. Houtum H. van (2005). The geopolitics of borders and boundaries. "Geopolitics", 10(4): 672–679.
  23. Höpel T. (2012). The French-German Borderlands: Borderlands and Nation-Building in the 19th and 20th Centuries. European History Online (EGO), http://ieg-ego.eu/en/threads/crossroads/border-regions/thomas-hoepel-the-french-german-borderlands (dostęp: 6.05.2019).
  24. Kociuba D. (2018). Implementation of integrated territorial investments in Poland – rationale, results, and recommendations. "Quaestiones Geographicae", 37(4): 81–98.
  25. Kolossov V. (2005). Border studies: Changing perspectives and theoretical approaches. "Geopolitics", 10(4): 606–632.
  26. Kuhn T. (2011). Europa ante portas: Border residence, transnational interaction and Euroscepticism in Germany and France. "European Union Politics", 13(1): 94–117.
  27. Kurcz Z. (2008). Przedmiot socjologii pogranicza w świetle polskich doświadczeń. W: Z. Kurcz (red.), Polskie pogranicza w procesie przemian (t. I, s. 19–28). Wałbrzych: Wydawnictwo Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości.
  28. Kurcz Z. (2011). Z pogranicza na pogranicze..., z pogranicza na transgranicze... i z powrotem? Kierunki i charakter przemian na polskich pograniczach. W: Z. Kurcz (red.), Polskie pogranicza w procesie przemian (t. II, s. 83–94). Wałbrzych: Wydawnictwo Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości.
  29. Leśniak M. (2006). Konkurencyjność obszarów pogranicza polsko-niemieckiego. Praca doktorska. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, Zakład Zagospodarowania Przestrzennego.
  30. Leśniak-Johann M., Raczyk A. (2012). The competitive position of border areas in relation to the Polish and German regions. "Geographia Polonica", 85(3): 37–54.
  31. Makaro J. (2016). Pogranicze polsko-niemieckie w refleksji socjologicznej z perspektywy ćwierćwiecza. W: A. Sadowski, U. Abłażewicz-Górnicka (red.), "Pogranicze. Studia Społeczne. Tom XXVII, cz. 2. Procesy transulturowe na pograniczach" (s. 205–221).
  32. Malkowski A., Malkowska A. (2011). Konkurencyjność obszarów peryferyjnych na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego. "Journal of Agribusiness and Rural Development", 2(20): 55–63.
  33. Medeiros E. (2014). Territorial cohesion trends in Inner Scandinavia: The role of cross-border cooperation – INTERREG-A 1994–2010. "Norsk Geografisk Tidsskrift – Norwegian Journal of Geography", 68(5): 310–317.
  34. Miszczuk A. (2013). Uwarunkowania peryferyjności regionu przygranicznego. Lublin: Norbertinum.
  35. Miszczuk A., Komornicki T. (2010). Eastern Poland as the borderland of the European Union. "Quaestiones Geographicae", 29(2): 55–69.
  36. Niebuhr A. (2005). The Impact of EU Enlargement on European Border Regions. HWWA Discussion Paper No. 330, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=814565 (dostęp: 11.07.2019).
  37. Noferini A., Berzi M., Camonita F., Durà A. (2019). Cross-border cooperation in the EU: Euroregions amid multilevel governance and re-territorialization. "European Planning Studies", 28(1): 35–56, DOI: 10.1080/09654313.2019.1623973.
  38. Paasi A. (2005). Generations and the ‘development’ of border studies. "Geopolitics", 10(4): 663–671.
  39. Palmowski T. (2007). Pogranicze polsko-rosyjskie. Problemy współpracy. Gdynia – Pelplin: Wydawnictwo Bernardinum.
  40. Perkmann M. (1999). Building governance institutions across European borders. "Regional Studies", 33(7): 657–667.
  41. Perkmann M. (2007). Construction of new territorial scales: A framework and case study of the EUREGIO cross-border region. "Regional Studies", 41(2): 253–266.
  42. Perkmann M., Sum N.-L. (2002). Globalization, Regionalization and Cross-Border Regions. International Political Economy Series. London: Palgrave Macmillan.
  43. Raczyk A., Dołzbłasz S., Leśniak-Johann M. (2012). Relacje współpracy i konkurencji na pograniczu polsko-niemieckim. Wrocław: Wydawnictwo Gaskor.
  44. Ratti R. (1993). Spatial and economic effect of frontiers. Overview of traditional and new approaches and theories of border area development. W: R. Ratti, S. Reichman (red.), Theory and Practice of Transborder Cooperation (s. 23–53). Basel – Frankfurt am Main: Verlag Helbing & Lichtenhahn.
  45. Sadowski A. (2008). Pogranicze – pograniczność – tożsamość pograniczna. W: H. Bojar, D. Wojakowski, A. Sadowski (red.), "Pogranicze. Studia Społeczne. Tom XIV. Polskie granice i pogranicza: nowe problemy i interpretacje" (s. 17–30).
  46. Sarmiento-Mirwaldt K., Płoszaj A. (2014). Budowanie kapitału społecznego na pograniczu polsko-niemieckim: ocena efektywności małych projektów finansowanych z UE . Raporty i analizy EUROREG 6. Warszawa: Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki.
  47. Servillo L., Hakbart B. (2012). Euro-metropole Lille-Kortrijk-Tournai. ATTREG case study. Luxemburg: ESPON.
  48. Sitek S. (2016). Uwarunkowania rozwoju lokalnego na obszarach przygranicznych. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
  49. Sobczyński M. (2017). Sri Lanka as the borderland of nations. "Region and Regionalism", 13(1): 107–146.
  50. Sohn C., Stambolic N. (2015). The urban development of European border regions: a spatial typology. "Europa Regional", 21.2013(4): 177–189.
  51. SOU (2004). Var går gränsen? Betänkande av alkoholinförselutredningen. SOU 86. Stock-holm: Finansdepartementet. (Where is the border? Report from the governmental commission on imports of alcohol. Stockholm: Ministry of Finance).
  52. Spierings B., Velde M. van der (2013). Cross-border differences and unfamiliarity: Shopping mobility in the Dutch-German Rhine-Waal Euroregion. "European Planning Studies", 21(1): 5–23.
  53. Studium integracji przestrzennej polskiej części pogranicza Polski i Niemiec (2013). http://bip.lubuskie.pl/system/obj/14604_WERSJA_OSTATECZNA__rozdz._1-3.pdf (dostęp: 7.05.2019).
  54. Szlachta J. (1984). Wschodnie tereny przygraniczne jako obszar problemowy. Gospodarka Planowa, 12: 552–559. Tagil S. (1982). The question of border regions in Western Europe: An historical background. "West European Politics", 5(4): 18–33.
  55. Więckowski M. (2010). Turystyka na obszarach przygranicznych Polski. "Prace Geograficzne" 224. Warszawa: IGiPZ PAN.
  56. Więckowski M., Michniak D., Bednarek-Szczepańska M., Chrenka B., Ira V., Komornicki T., Rosik P., Stępniak M., Székely V., Śleszyński P., Świątek D., Wiśniewski R. (2012). Pogranicze polsko-słowackie. Dostępność transportowa a turystyka. Warszawa – Bratysława: IGiPZ PAN, Geografický ústav slovenská akadémia vied.
  57. Winnicki Z.J. (2008). „Polsko-polskie” pogranicze pomiędzy Białorusią a Litwą. Refleksje. W: Z. Kurcz (red.), Polskie pogranicza w procesie przemian (t. I, s. 255–282). Wałbrzych: Wydawnictwo Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości.
  58. Zagożdżon A. (1980). Regiony peryferyjne a zagadnienia peryferyjnych układów osadniczych. "Przegląd Geograficzny", 52(4): 815–826.
  59. Żelichowski R. (2017). Flemings over the border. Nord-Pas-de-Calais-Picardie. "Region and Regionalism", 13(1): 149–174.
  60. Decyzja Wykonawcza Komisji z dnia 16 czerwca 2014 r. ustanawiająca wykaz regionów i obszarów kwalifikujących się do finansowania ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach transgranicznych i transnarodowych elementów celu „Europejska współpraca terytorialna” w latach 2014–2020. OJ L 183/75, 24.06.2014.
  61. Rozporządzenie (WE) nr 1931/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. ustanawiające przepisy dotyczące małego ruchu granicznego na zewnętrznych granicach lądowych państw członkowskich i zmieniające postanowienia Konwencji z Schengen. OJ L 405/1, 30.12.2006.
  62. Ustawa z dnia 12 października 1990 r. o ochronie granicy państwowej. Dz.U. 1990 nr 78 poz. 461